Ontspoorde mantelzorg

Veel ouderen maken vroeg of laat gebruik van mantelzorg. Mantelzorg is de hulp die mensen vrijwillig en onbetaald verlenen aan mensen met een zorgvraag in hun naaste omgeving. Het gaat om zorg die meer is dan in een persoonlijke relatie gebruikelijk is. Bij ontspoorde mantelzorg overschrijdt de mantelzorger de grens van goede zorg.

Verschil ontspoorde zorg en ouderenmishandeling

Ontspoorde mantelzorg bij ouderen wordt soms - ten onrechte - gezien als ouderenmishandeling, omdat het kan leiden tot psychische of lichamelijke mishandeling, of verwaarlozing. Maar ontspoorde mantelzorg is geen kwestie van kwade wil.

Het is vaak een gevolg van overbelasting, onmacht, onkunde of onwetendheid. Goede zorg slaat sluipenderwijs om in verwaarlozing, verkeerde behandeling of compassiemoeheid. Alleen als dit met opzet plaatsvindt, spreken we van ouderenmishandeling.

Signalen

  • Psychisch: Verbale agressie is de meest voorkomende vorm van ontspoorde mantelzorg. Schelden, dreigen en schreeuwen kunnen manieren zijn om frustratie te uiten, over bijvoorbeeld gebrek aan respons of blijken van waardering van de verzorgde. Vernederen, infantiliseren en negeren zijn minder in het oog springende uitingsvormen.
  • Lichamelijk: Kneuzingen, schrammen of striemen (door vastbinden) kunnen symptomen zijn van lichamelijke mishandeling. Ook verkeerd gebruik van medicijnen om de verzorgde rustig te houden, wat versuffing of apathie tot gevolg kan hebben, is een vorm van lichamelijke grensoverschrijding.
  • Verwaarlozing: Lichamelijke verwaarlozing kan blijken uit ondervoeding, uitdroging, slechte hygiëne of wonden als gevolg van doorliggen. Een mantelzorger kan door uitputting niet (meer) tegemoetkomen aan de emotionele en fysieke behoeften van de verzorgde. Goede zorg kan zo omslaan in verwaarlozing.
  • Schending van rechten: Wanneer mantelzorgers een verzorgde niet betrekken bij besluiten over haar/zijn leven of ‘over het hoofd van de verzorgde heen’ spreken, tast dit het zelfbeschikkingsrecht van het individu aan. Voorbeelden zijn het achterhouden van persoonlijke post, bezoekers wegsturen of de verzorgde verhinderen het huis te verlaten.
  • Financieel: Het wegnemen, profiteren van eigendommen of het inperken van de financiële vrijheid van de verzorgde. Terwijl de term financieel misbruik een opzet aangeeft, kan de hier genoemde vorm, het financieel aan banden leggen van een oudere, een vorm zijn van ontspoorde mantelzorg.

Ontspoorde mantelzorg bespreekbaar maken

Over de omvang van ontspoorde mantelzorg is nagenoeg niets bekend. Wel is duidelijk dat het iedereen overkomen, ongeacht opleiding, leeftijd of afkomst. Ontspoorde mantelzorg tegengaan, begint met er open over te praten. Bespreek de situatie met elkaar. Zorg dat het geen taboe is.


Meer weten?

Toolkit veilig ouder worden

21-05-2021 - Deze toolkit over veilig ouder worden, is ontwikkeld De Lokale Alliantie Arnhem. De toolkit is gericht op het voorkomen van ouderenmishandeling, financiële uitbuiting en ontspoorde mantelzorg

De meldcode bij ontspoorde mantelzorg

18-12-2020 - Dit document is een aanvulling op de meldcode. Het geeft meer kennis over ontspoorde mantelzorg. Deze kennis is nodig om de stappen van de meldcode goed te doorlopen als er sprake is van ontspoorde mantelzorg.

Wees alert op de thuissituatie

14-05-2020 - Professionals spelen een belangrijke de-escalerende rol wanneer er sprake is van spanningen in huishoudens, tussen partners en bij mantelzorgers. De Rijksoverheid geeft in deze factsheet tips over hoe te handelen bij spanningen: 'Wees alert op de thuissituatie'.

Toolkit Voorkom financiële uitbuiting

25-09-2019 - Deze toolkit van WijZ is gericht op professionals, ouderen en informele zorgers in de Regio IJsselland. Het bevat onder andere gespreks- en signalenkaarten en een checklist voor ouderen om na te gaan hoe het ervoor staat met de organisatie van eigen administratie en financiën.

Mantelzorg aan ouderen: aandacht voor een goede balans

05-02-2019 - Deze handreiking van de GGD Gelderland-Zuid wil professionals ondersteunen bij en inzicht geven in het voorkomen, signaleren en handelen bij overbelaste en ontspoorde mantelzorg bij ouderen. De handreiking is gericht op voor (zorg)professionals.

Overbelasting en ontsporing van mantelzorg aan ouderen

30-10-2018 - Deze flyer van de GGD Gelderland-Zuid wil inzicht geven in de riscofactoren die kunnen leiden tot ontsporing van mantelzorg aan ouderen. Het beschrijft de signalen die kunnen wijzen op overbelasting en ontsporing.